Comercio Xusto

 

Hai quen coloca a súa orixe en iniciativas católicas dos anos corenta e cincuenta do século pasado. E tamén quen o atrasa aos sesenta e setenta ou, tal e como se coñece hoxe o comercio xusto, ata os oitenta. Sexa como sexa, moito cambiou desde entón esta iniciativa que intenta que os pequenos produtores dos países empobrecidos alcancen unhas condicións de traballo dignas e posibilidades de desenvolvemento colocando no mercado os seus artigos a un prezo xusto. Aínda que só sexa polo seu crecemento exponencial.

As súas vendas en todo o mundo multiplicáronse por máis de tres de 2004 a 2008, desde os 832 millóns de euros ata os 2.900, segundo as cifras de produtos certificados pola Organización do Selo de Comercio Xusto (FLO, nas súas siglas en inglés). Unhas cifras que poden quedar curtas, xa que é a principal organización do mundo, pero non a única. En calquera caso, vinculados ao selo FLO hai 1,5 millóns de traballadores nos países do Sur, co que se calcula que melloraron as condicións de vida de 7,5 millóns de persoas.

Venden sobre todo café, cacao, té, azucre, froita ou algodón; nos últimos anos, a artesanía estase estancado. Unhas vendas que necesitan da complicidade de compradores concienciados. Máis de dous terzos dos seus consumidores están en Europa.

Poida que non deixe de ser o "chocolate do loro" dentro do volume do comercio internacional, pero alcanzou o tamaño suficiente como para marcar un punto de inflexión dentro do movemento, no que uns propón deterse un momento para non perder un chisco dos valores orixinais de loita contra unhas estruturas inxustas, e outros que queren seguir aumentando as vendas todo o posible para axudar ao maior número de produtores, introducindo o comercio xusto nos esquemas tradicionais imperantes, isto é, vendendo en grandes supermercados, ou que as grandes compañías empecen, presionados polos consumidores, a ofrecer produtos xustos.

Isto implica moitas veces, ademais, que entren neste tipo de comercio grandes plantacións que son as que realmente poden responder a un gran aumento de demanda, deixando fora aos pequenos. "O comercio xusto naceu para que os pequenos produtores do Sur puidésemos acceder ao mercado. E é verdade, somos pequenos e lentos, non temos unha resposta rápida", recoñece Jan Bernhard, directivo da Asociación de Pequenos Produtores de Tongorrape, en Perú.

O comercio solidario marcou un gran cambio ao introducir criterios éticos no desalmado comercio internacional. Xa non se trata só de canto costa, canto necesito ou canto gústame algo, senón de se alguén foi explotado para producilo. Pero a ética e as posturas solidarias adóitanse atopar sempre cun mesmo dilema, entre o ideal "como deberían ser as cousas?" e o posible "que podemos facer co que temos para mellorar a situación?". Un dilema no que se atopa hoxe inmerso o comercio xusto.

En España, aínda que con crecementos significativos (aumentou un 50% entre 2004 e 2007, ata os 17,2 millóns de euros, segundo o anuario de comercio xusto da ONG Setem), as cifras son aínda modestas se se comparan con outros países como Reino Unido (880 millóns), EE UU (757) ou Francia (255). No actual contexto de crise económica, Rafael Sanchís, de Intermón Oxfam, dáse cun canto nos dentes por manter as vendas, pero admite que en España aínda se descoñece que é o comercio xusto (un 28% da poboación sábeo, fronte a un 90% en Reino Unido).

Con todo, o debate está moi presente. Ninguén cuestiona os principios básicos: ao prezo razoable sumir se lle o respecto ao medio ambiente, o apoio preferente a comunidades marxinadas, a mellora das condicións laborais e sociais, en definitiva, que o comercio internacional sexa un pouco máis xusto e que os que peor están vivan algo mellor. Pero o informe de Setem de 2008 divide ás importadoras españolas en dúas categorías.

A primeira, á que responde a maioría, é a que mira o comercio xusto dun xeito "conciliador co modelo económico no que vivimos", os que quere vender canto máis mellor, que adoita levar a necesidade de certificación, de centrarse en produtos con boa saída nos países ricos e chegar á gran distribución. A segunda sería a dos que entenden este comercio "como unha ferramenta de transformación social", cun compoñente máis político e combativo coas actuais estruturas e que, baixo o lema da soberanía alimentaria, non importan produtos do Sur que haxa no Norte e intentan reforzar os mercados do Sur para que non teñan que depender da demanda dos países ricos.

Pódese dicir que Intermón, unha das principais importadoras, está na primeira, e Sodepaz, moito máis modesta, na segunda. Rafael Sanchís, de Intermón, aposta porque sexan as empresas privadas as que se acaben encargando da distribución destes artigos, asumindo, está claro, os seus principios. "No futuro non será unha cousa de ONG, senón da empresa privada", di Rafael Sanchís. Segundo os cálculos de Intermón, "se África, Asia oriental, Asia meridional e Latinoamérica aumentasen a súa cota de exportacións mundiais nun 1%, os beneficios xerados suporían cinco veces a cantidade que reciben en concepto de axuda e sacarían da pobreza a 128 millóns de persoas".

"Debemos aborrecer a idea de que vender máis é mellor", di, por suposto no outro lado do debate, Federica Carraro, de Sodepaz. Quéixase de que se están aplicando ao comercio xusto "as regras do mercado neoliberal". Non quere oír falar de comercio xusto en grandes superficies, as mesmas que "promocionan a deslocalización da produción, destrúen a actividade económica e o tecido comercial local, crean empregos temporais e de baixa calidade". "Empézase cedendo un pouco e acábase... Moitos cuestionámonos se é válido que as grandes transnacionales estean dentro do comercio xusto, se debe telo Starbucks cando en realidade é mínimo o que ofrecen", sinala o profesor de Economía da Universidade Nacional Autónoma de México Pablo Pérez Akaki.

Así, grandes supermercados, empresas do negocio internacional, plantacións agrícolas, autoridades públicas ou multinacionais da alimentación entraron na escena. Tanto Carraro como Pérez Akaki quéixanse da confusión que pode crear no consumidor esa enorme variedade baixo o mesmo paraugas, cando algunhas das grandes empresas só están "lavando a súa imaxe".

No centro dese paraugas está o principal certificador do modelo, a Organización do Selo de Comercio Xusto (FLO), aínda que o escenario das certificacións está crecendo "xunto a ela, a principal é a Asociación Internacional de Organizacións de Comercio Xusto, que certifican organizacións e non produtos".

Pablo Cabrera, director do selo FLO en España, explica que están presentes en 22 países e representan a 600 organizacións. Sae ao paso das críticas. Por exemplo, di que nos últimos anos abriuse a organización aos produtores, que antes apenas estaban representados. Defende que o selo garante que parte dos beneficios reinvístense en melloras sociais para as comunidades, e que se manteñen uns criterios para os pequenos e outros para mellorar as condicións de traballadores asalariados en grandes plantacións "as grandes extensións de café teñen vetado o selo, asegura".

Admite que quizá o sistema que propón non é "o perfecto", pero sostén que é o mellor dos posibles, aínda que haxa que mellorar. E recoñece que, polo volume, sería extremadamente complexo negociar cos produtores un prezo sobre os custos de produción, como propón moitas voces, en lugar de garantir un prezo mínimo.

Segundo un estudo de 2007 do instituto estadounidense Food First, a pesar de que este prezo mínimo "foi un salvavidas durante a crise do café, pero como nunca se viu vinculado aos custos de produción ou de vida, é cada vez menos eficaz para garantir as prestacións sociais", aínda que é certo que co cultivo convencional "perderían máis diñeiro".

Precisamente, unha das materias pendentes que sinala o informe de Setem é o seguimento do impacto real que ten o comercio solidario nas comunidades do Sur. O Instituto Adam Smith, un centro de reflexión conservador británico, publicou o ano pasado un estudo no que acusaba a este modelo de comercio de distorsionar o mercado para axudar a uns poucos e deixar á maioría nunha situación aínda peor. Ademais, aseguraba que só o 10% do sobreprezo que pagan os consumidores chega ao produtor. O caso é que, máis aló das críticas desde posicións conservadoras, aos importadores de comercio xusto tamén lles preocupa reducir ao mínimo os intermediarios entre o produtor e o consumidor, pero dificilmente vaise a poder levar o algodón desde Malí ata España, por exemplo, sen un barco.

Dúas cuestións son aquí fundamentais para Federica Carraro. A primeira, non importar cousas que xa haxa no país de destino e fomentar o autoconsumo e o comercio xusto dentro dos países pobres, se é necesario con acordos entre produtores a través do trueque. A concentración do groso dos produtos no mercado de materias primas como o café que logo son elaborados no Norte contribúe a manter o modelo agroexportador e de monocultivo, e dificulta a súa seguridade alimentaria, asegura.

Pablo Cabrera, do selo FLO, sobre o estudo do Instituto Adam Smith recorda que, aínda que crecente, o volume do comercio xusto aínda non dá para desestabilizar ningún mercado. E, en calquera caso, serve para "deixar en evidencia as prácticas inxustas do comercio internacional". E Rafael Sanchís, de Intermón, aclara que non se pode obrigar aos produtores a que fagan o que queren as organizacións do Norte.

O profesor Pérez Akaki, da UNAM, sostén que, ata o momento, o comercio xusto é a mellor solución que se atopou para os pequenos produtores dos países pobres. Con todo, cre que se deben "buscar canles solidarias, manter uns valores firmes, e buscar os nichos específicos", isto é, en lugar de crecer indo en busca dos consumidores nas grandes canles de distribución, ir aumentando a base dos consumidores concienciados, o que terá un impacto máis duradeiro. "Aínda que entendo a presión que poden ter dos propios produtores para chegar polo outro camiño", engade. Porque o certo é que calquera pequeno produtor dun país do Sur pode estar pensando agora mesmo que o que el necesita é mellorar a súa vida neste momento, non a longo prazo. "Os produtores queren acceder ao mercado dun xeito máis grande; téñeno clarísimo", di Rafael Sanchís, de Intermón.

Non todos. Jan Bernhard, cofundador e directivo durante catro anos da Coordinadora Latinoamericana e do Caribe de Pequenos Produtores de Comercio Xusto (CLAC, a máis importante xunto á africana AFN e a asiática NAP), é un firme defensor "da visión e misión orixinal do comercio xusto, baixo os principios de transparencia, solidariedade e equidad". Bernhard quéixase da aterraxe do movemento "nas grandes tendas", é dicir, os grandes provedores. E da entrada de grandes plantacións de Brasil ou de Suráfrica. "Que ten que ver iso co comercio xusto?", pregúntase. E asegura que para que o modelo funcione para os pequenos, a oferta tense que manter por baixo da demanda. Mellorar as condicións de traballo dos asalariados de grandes plantacións "está moi ben, pero iso non é comercio xusto", asegura.

Desde o punto de vista do consumidor, non da maioría da poboación, senón do que está máis ou menos concienciado, a pregunta sería se está disposto a renunciar a uns esquemas de privilexios do Norte que son, no fondo, os que lle permiten comprar un pouco máis caros os produtos de comercio xusto que lle fan sentir un pouco mellor, recorda Federica Carraro. Como en todo movemento solidario, hai moitos niveis de compromiso, hai contradicións e cada persoa, ao final, é a que elixe dentro dunha escala de grises. Carraro, no seu libro "El rompecabezas de la equidad" (asinado xunto a Rodrigo Fernández e José Verdú), define o comercio xusto como un oxímoron. Un oxímoron é unha figura retórica que se produce cando se unen dúas palabras de significado oposto, como nun silencio atronador, xa que logo, unha contradición. Pero ao unir as dúas palabras, di o dicionario, pódese crear un significado novo.

Artigo extradido do "portal de economía solidaria": http://www.economiasolidaria.org/noticias/o_comercio_xusto asómase_a o_capitalismo